Program Czyste Powietrze miał być dla Polaków bezpiecznym sposobem na wymianę pieca i cieplejszy dom. Dla części beneficjentów stał się jednak początkiem koszmaru. Według danych Ministerstwa Klimatu i Środowiska problem nierozliczonych i nienależnie pobranych zaliczek sięga około 285 mln zł i może dotyczyć ponad 8 tysięcy rodzin. Sam NFOŚiGW skierował do prokuratury zawiadomienia o podejrzeniu przestępstw na kwotę nawet 600 mln zł. Jeśli czujesz, że coś poszło nie tak z Twoją inwestycją, nie zostawiaj sprawy bez reakcji — masz konkretne prawa.
Jak wyglądał typowy schemat oszustwa
Mechanizm w starszych edycjach programu był do siebie zwykle podobny. Firma oferowała „kompleksową usługę za darmo” w ramach dotacji, podsuwała beneficjentowi do podpisu plik dokumentów — w tym pełnomocnictwo — a następnie pobierała zaliczkę z NFOŚiGW. Pieniądze trafiały na konto wykonawcy, który porzucał prace albo znikał. Problem w tym, że umowa o dofinansowanie wiązała Fundusz z właścicielem domu, a nie z firmą. W efekcie to oszukani beneficjenci byli wzywani do zwrotu dotacji wraz z odsetkami — czasem z widmem komornika.
Reforma uszczelniła program
Właśnie te nadużycia były jednym z powodów czasowego zawieszenia programu i jego przebudowy. Od 31 marca 2025 roku zaliczka trafia bezpośrednio na konto beneficjenta, a nie wykonawcy, wprowadzono limity kosztów, częstsze kontrole oraz system operatorów, którzy bezpłatnie prowadzą beneficjenta przez cały proces. Coraz powszechniejsze są też umowy trójstronne (fundusz – beneficjent – wykonawca), dzięki którym za błędy firmy łatwiej pociągnąć do odpowiedzialności samą firmę.
Co możesz zrobić, gdy wykonawca zawiódł
Działaj szybko i metodycznie. Najpierw udokumentuj problem i skontaktuj się z wykonawcą pisemnie — opisz usterki, wskaż, czego oczekujesz (poprawek, zwrotu części kosztów) i wyznacz termin. Pismo wyślij za potwierdzeniem odbioru i zachowaj kopię. Pamiętaj o uprawnieniach konsumenckich:
- Przy umowie zawartej na odległość lub poza lokalem firmy masz prawo odstąpić od niej w ciągu 14 dni bez kosztów.
- Jeśli dokumenty podpisałeś podczas nieplanowanej wizyty w domu — na rezygnację masz 30 dni.
- Gdy przedsiębiorca nie poinformował Cię o prawie odstąpienia — termin wydłuża się aż do 12 miesięcy.
- Za wadliwie wykonane prace możesz dochodzić roszczeń z tytułu rękojmi i gwarancji: naprawy, obniżenia ceny lub zwrotu pieniędzy.
Gdzie szukać wsparcia: czyste powietrze pomoc prawna
Jeśli sprawy nie da się rozwiązać polubownie, warto sięgnąć po fachowe wsparcie. Niekiedy przepisy utrudniają zrozumienie czym jest czyste powietrze pomoc prawna bywa więc często konieczna. Większość wojewódzkich funduszy ochrony środowiska (WFOŚiGW) organizuje bezpłatne porady udzielane przez radców prawnych i adwokatów. Pomocy udzielają również Rzecznicy Konsumentów w starostwach i urzędach miast, Inspekcja Handlowa, organizacje konsumenckie oraz punkty nieodpłatnej pomocy prawnej w powiatach. NFOŚiGW przygotował też specjalny poradnik dla poszkodowanych wraz z wzorem odstąpienia od umowy z nierzetelnym wykonawcą.
Specustawa dla poszkodowanych
Najważniejsza wiadomość dotyczy jednak rozwiązania systemowego. W wykazie prac legislacyjnych rządu (nr UD346) znalazł się projekt ustawy o pomocy poszkodowanym beneficjentom. Zakłada on, że gdy beneficjent zgłosi sprawę do prokuratury lub na policję, egzekucja zwrotu zaliczki zostanie wstrzymana. Po prawomocnym wyroku skazującym nieuczciwego wykonawcę poszkodowany ma zostać całkowicie zwolniony z obowiązku zwrotu nierozliczonej dotacji, a ciężar dochodzenia pieniędzy od firmy przejmie państwo. To właśnie formalne zawiadomienie organów ścigania bywa nazywane „biletem wstępu” do przyszłej procedury oddłużeniowej — dlatego bierność może zamknąć drogę do pomocy.
Wniosek jest prosty: Czyste Powietrze to dziś program znacznie bezpieczniejszy niż kilka lat temu, ale czujność wciąż się opłaca. Dokumentuj każdy etap, nie podpisuj niczego pod presją i — jeśli coś budzi wątpliwości — od razu sięgaj po pomoc prawną. Twoje prawa są po Twojej stronie.
Najczęściej zadawane pytania
Czy muszę zwracać dotację, jeśli oszukał mnie wykonawca?
Zgodnie z obecnymi przepisami stroną umowy jest beneficjent, dlatego zdarzały się wezwania do zwrotu. Procedowana specustawa ma to zmienić — po zgłoszeniu sprawy do prokuratury egzekucja ma być wstrzymywana, a po skazaniu wykonawcy dług może zostać umorzony.
Gdzie zgłosić nieuczciwego wykonawcę?
Do właściwego WFOŚiGW (jeśli sprawa dotyczy dotacji), do Rzecznika Konsumentów, Inspekcji Handlowej, a w przypadku podejrzenia przestępstwa — do prokuratury lub na policję.
Czy bezpłatna pomoc prawna naprawdę jest dostępna?
Tak. Bezpłatne porady prawne organizują wojewódzkie fundusze, Rzecznicy Konsumentów oraz punkty nieodpłatnej pomocy prawnej w powiatach. NFOŚiGW udostępnia też poradnik dla poszkodowanych.
